Fjallabyggð

Hvanndalir
Hrikabjörgin vestan Ólafsfjarðar eru mjög tilkomumikil að sjá þegar farið er veginn um Ólafsfjarðarmúla. Þar heita þau hæstu Arnfinnsfjall (854 m) og Hvanndalabjörg (755 m), þverhnípt standberg í sjó fram vestan við Ólafsfjörð, en að austan "teygir hinn myrki múli fram, minnist við boðaföllin" eins og prófessor Jón Helgason orðaði það. Norðan undir Hvanndalabjargi eru Hvanndalir og norðan þeirra Hvanndalabyrða (625 m) og Hvanndalaskriður sæbrattar en þó færar fyrir gangandi menn við góð skilyrði. Háir sjávarbakkar eru fram undan dölunum, tæpar lendingar og uppsátur örðugt. Um Víkurbyrðu, sem liggur bak við eða vestan við Hvanndali, er leið yfir í Héðinsfjörð til Víkurdals.

Hvanndalir eru þrjú daladrög. Yst er Hvanndalur, út úr honum að sunnan er lítið dalhvolf sem nefnt er Selskál og syðst Sýrdalur sem er grynnstur, aðeins slakki niður á bak við Hvanndalabjörg. Milli Sýrdals og Hvanndals er lágur fjallsrani sem heitir Hádegisfjall og sunnan við Selskál gnæfir hvassbrýndur hamratindur sem heitir Miðdegisfjall eða Miðdegishyrna.

Hádegisfjall er nyrsti hluti Hvanndalabjargs. Vestast í því við efri enda Sýrdals er lítil gjá eða einskonar hlið sem farið er um úr aðaldalnum. Þar var fyrir óralöngu gerður lítill grjótgarður sem lokaði alveg fyrir þennan hömrum girta dal. Þar voru áður fyrr meðan ennþá var byggð í Hvanndölum geymd fráfærnalömbin og var þetta því einskonar afréttur og litli grjótgarðurinn einskonar afréttargirðing, líklega sú stysta á landinu. Í Jarðabók Árna og Páls segir um Hvanndali að nokkrir segi "það hafi að fornu heitið Fanndalir". Inni í slíkum fjallasal safnast miklar fannir að vetri til en fram á bökkunum var snjólétt og þarna eru annáluð landgæði fyrir sauðfé.

Í Hvanndölum er staður sem heitir Ódáinsakur. Þar voru talin vaxa lífgrös og sá sem þeirra neytti gat ekki dáið. Stóð áður bær hjá Ódáinsakri en hann lagðist í auðn og var fluttur á annan stað vegna þess að menn töldu seig ekki geta búið við slík örlög.

Hvanndalir eru mjög einangraður útkjálki. Stopul byggð var þar og flestir sem þar bjuggu voru aðeins fá ár í senn. Var því býli þetta oft í eyði svo árum og áratugum skipti. Árið 1896 keypti hreppsnefnd Hvanneyrarhrepps jörð þessa af bóndanum í Hvanndölum til þess að útiloka mannabyggð þar. Um áratug síðar var jörðin seld bónda í Ólafsfirði. Fyrr á árum notuðu Ólafsfirðingar Hvanndali til heyskapar og var þá legið þar við í tjöldum á meðan á heyskap stóð. Erfitt hefur sennilega oft verið að flytja heyið þaðan en þarna er ákaflega grösugt.

Þar sem Hvanndalir eru fyrir opnu hafi og háir klettabakkar eru framundan þeim er hætta á sjóslysum þar þegar veður breytist snögglega. Enda hafa slys orðið þar, bæði við setningu og lendingu báta. Átakanlegt sjóslys varð í svokölluðum Sýrdalsvogum árið 1783 er þrír bátar fórust þar og af þeim ellefu sjómenn. Var það vegna skyndilegs ofveðurs sem skall á er þeir voru við veiðar undir bjarginu. Þarna er mjög brimasamt ef eitthvað er að veðri. Nú er í Hvanndölum björgunarskýli Slysavarnafélags Íslands, þeim til bjargar sem lenda í hrakningum þarna svo langt frá mannabyggðum.

Hvanndalabjörg
Af hamrafjöllum Hvanndala er víð útsýn austur með Norðurlandi, alla leið til Melrakkasléttu, og Látraströnd austan Eyjafjarðar blasir við. Til norðurs sér út yfir Grímseyjarsund og til Grímseyjar. Inn til landsins taka við óreglulegar fjallastrýtur og klettahryggir með hjarnfönnum. Er þetta allt hið hrikalegasta landslag sem virðist vera ógreiðfært í hæsta máta og ekki árennilegt, og varla öðrum fært en fuglinum fljúgandi eins og sagt var í ævintýrunum. Eitthvað verða menn þó að fara um þetta svæði vegna fjárleita.

Í Hvanndalabjörgum er sagt að sé mikil tröllabyggð:

Rísa þar gegn norðrinu risalegfjöll.
Hvergi eru meiri og magnaðri tröll.

Svo segir Jón Trausti í kvæðinu Konan í Hvanndalabjörgum sem hann orti eftir þjóðsögu um konu er hvarf í Hvanndalabjörg frá bónda sínum í Málmey á Skagafirði. Saga þessi er til í fleiri en einni gerð, en hér verður rifjað upp aðalefni sögunnar í þeirri gerð sem skáldið notar.

Maður konunnar hét Jón, bjuggu þau í Málmey og hvarf konan frá honum aðfararkvöld jóla. Leitaði þá Jón bóndi til prests síns, séra Hálfdanar Narfasonar (d. 1568) á Felli í Sléttuhlíð, til þess að hafa uppi á konunni. Varð úr að séra Hálfdan reið láð og lög með Jón bónda fyrir aftan sig og segir svo frá för þeirra í Þjóðsögum Jóns Árnasonar:

Nú halda þeir áfram fyrir framan Siglufjörð og Siglunes og svo fyrir framan Héðinsfjörð, uns þeir koma að Hvanndalabjargi vestan við Ólafsfjörð. Þar nemur prestur loks staðar framan undir bjarginu. Er þar að sjá einsog stór hurð í bjarginu; lýkst hún upp og koma þar út tvær tröllkonur, mjög stórar og allar helbláar; leiða þær milli sín þriðju tröllkonuna, sem er nokkru minni, en öll líka helblá, nema hvítur kross í enni. . . . "Þarna sérðu konuna þína, Jón," segir prestur. (III. S. 534-535)

Í Hvanndölum voru bræður þrír á dögum Guðbrands biskups Þorlákssonar. Þeir voru "knálegir menn, og kunnu vel til á sjó, sterkir og hugaðir vel" einsog segir í Árbókum Espólíns. Biskupinn fékk þá árið 1580 til að leita Kolbeinseyjar því hann taldi að einhverjar nytjar mætti af henni hafa. Frá för þeirra Hvanndalabræðra segir í Kolbeinseyjarvísum sem séra Jón Einarsson orti 1665 og prentaðar eru í ritinu Blöndu (I). Bræðurnir komust til Kolbeinseyjar í þriðju tilraun, fermdu skip sitt af fiski, eggjum og fugli; höfðu með sér til biskups langvíu, geirfugl og fýl.

Héðinsfjörður
Næsta byggðarlag norðvestan við Hvanndali er Héðinsfjörður. Inn af fjarðarbotninum er fagur dalur, 5-6 kílómetra langur. Stórt silungsvatn, 1,7 ferkílómetrar að stærð, prýðir dalinn. Annars er þetta byggðarlag umgirt háum reginfjöllum á þrjá vegu, en til norðurs er opið hafið. Er örmjótt eiði milli vatnsins og sjávar, og mun vatnið upphaflega hafa verið sjávarlón. Þar er silungsveiði mikil og hefur verið ráðgert að hefja þar fiskirækt.

Steindór Steindórsson segir m.a. svo í riti sínu Lýsing Eyjafjarðar:

Inn af vatninu eru allmiklar engjasléttur; svo er einnig um neðanverðar hlíðar, að þar er vel gróið . . . með finnungsbollum, lynghjöllum og burknastóðum í lautum. Lítils háttar kjarrleifar eru í dalnum vestanverðum. - Fjöllin eru . . . hvassbrýndar hyrnur, með hömrum og skriðum, en örmjóar eggjar og hryggir yfir til næstu dala . . . Hvarvettna rísa upp örmjóir klettahryggir, og standa upp úr þeim hvassar hamrastrýtur og hyrnur, en undir klettaveggjum dalskálanna sést í hjarnfannir, og dalirnir eru tilsýndar sem dökkar gjár milli hamraveggjanna. (s. 188-189)

Í Héðinsfirði voru á síðustu öld og fram á þessa venjulega fimm býli í byggð. Sagnir eru um að þau hafi áður verið fleiri en hinsvegar var Héðinsfjörður oft í eyði á liðnum öldum. Þessi byggð hafði margt til síns ágætis á meðan búið var þar á forna vísu. Þar er gróðursæld og landgæði mikil og ýmis hlunnindi önnur til lands og sjávar. En þarna er fræg snjóakista og mjög erfiðar samgöngur á landi og sjó. Séra Jón Sveinsson segir í lýsingu sinni á Hvanneyrarprestakalli um miðja 19. öld:

Í Héðinsfirði er Vík helzta jörðin. Þó er þar mótak lítið og torfrista ill, en lengi hafa þar efnabændur verið, er þar landrými mikið, landkostir góðir og heyskapur nokkur, samt afli góður af sjó . . . við bæ þennan er og lending og þó allill vegna utanbrims og stórgrýtis . . . og silungsveiði til muna úr stöðuvatni því, er Héðinsfjarðarvatn er kallað og er rétt fyrir innan fjarðarbotninn, ofan við sandrif eða malarkamb, er Víkursandur heitir. Undir Vík liggja og Innidrápsvogar inn með Hestfjalli handan Héðinsfjarðar, er þar kópaveiði á vorum, hún er og rekajörð góð. (s. 42-43)

Síðasti bærinn í Héðinsfirði, Vík, fór í eyði árið 1951. Flestar hinna jarðanna í firðinum voru þá fyrir löngu í auðn farnar. Nú er í Vík björgunarskýli Slysavarnarfélagsins, byggt árið 1966. Snjóflóðahætta er þarna mikil og hafa orðið af þeim sökum mörg banaslys og mikið fjártjón.

Vestan Víkurbyrðu (806 m) er Víkurdalur. Eftir honum rennur lítil á sem kölluð er Víkurá. Vestan dalsins er hár fjallstindur, Víkurhyrna (822 m). Gengur það fjall fast að horni fjarðarins allbratt og heita þar Víkurkleifar. Fram undan Víkurdal er framhlaup allt í sjó fram sem heitir Víkurhólar. Þar norður af er Víkurströnd.

Úr Víkurdal er hægt að fara um Rauðsskarð yfir í Ólafsfjörð. Er þá komið niður í Árdal. Þar er einnig annað skarð sem einnig er fært og heitir Loftsskarð. Milli þessara skarða er Rauðsskarðshnjúkur (734 m).

Næsti bær fyrir innan Vík var Vatnsendi sem stóð við suðurenda hins mikla stöðuvatns. Í fjallinu ofan bæjarins eru Vatnsendahnjúkar og á milli þeirra Vatnsendaskál. Úr henni er gönguleið til Ólafsfjarðar. Innsti bærinn að austan í Héðinsfirði hét Möðruvellir og skammt þaðan, nokkru utar, Grundarkot. Í fjöllunum upp af Möðruvöllum er allhár hnjúkur sem kenndur er við bæinn og heitir Möðruvallahnjúkur (648 m). Þar inn frá fjallinu er Möðruvallarháls. Yfir hann er aðalvegaslóðin til Ólafsfjarðar. Norðan Möðruvallahnjúks er Möðruvallaskál. Þar er skarð í fjallið austan hennar og er þar einnig gönguleið til Ólafsfjarðar, kölluð Fossabrekkuleið.

Býlið Ámá var innst í Héðinsfirði að vestan. Vesturhlíð dalsins mestöll tilheyrir þessari jörð. Fyrir dalbotni Héðinsfjarðar rís Ámárhyrna (618 m). Austan hennar er Sandskarð. Þar var farið yfir í Skeggjabrekkudal í Ólafsfirði. Vestan Ámárhyrnu er Ámárdalur og vestur úr honum er Hólsskarð, í 630 m hæð. Um það er brött og grýtt leið til Siglufjarðar en þó fær með hesta. Hagalönd eru mikil og góð, og góðar engjar innst í Ámárdalnum og við hlíðarrætur.

Á fjórtándu öld eignaðist Hólastóll mikil ítök í Héðinsfirði. Árið 1388 voru reknir þangað 70 gamlir uxar, en yngri uxar, margar kvígur og griðungar á Lágheiði, samkvæmt reikningum Hólastaðar sem prentaðir eru í Fornbréfasafni. Í minnisgrein frá 1572-74 í bréfabók Guðbrands biskups Þorlákssonar er upptalning á nautum sem rekin voru á afrétt. Er þar sagt að 20 naut hafi verið rekin í Héðinsfjörð. Þá átti biskupsstóllinn 135 naut. Þetta hefur verið til mikilla óþæginda fyrir það fólk sem þá hefur búið á innstu bæjunum og trúlega hafa einhverjir haft beyg af þessari hjörð sem gat orðið óþægileg ef um mannýga uxa og griðunga var að ræða.

Í fjallinu norðan Ámárdals eru skálar nokkrar og heita þær Beinaskál, Folaldaskál og Fýlaskálar. Þar norðan við er Hestskarð. Um það er stutt leið til Siglufjarðar og var tíðfarin. Þetta er brattur vegur og þar er snjóflóðahætta, svo sem víða annars staðar þar sem leiðir liggja milli fjallahnjúka og um brattar fjallahlíðar. Eru sagnir um mörg dauðsföll á þessum fjallaslóðum og úr firðinum af völdum slíkra náttúruhamfara.

Vestan við sjálfan Héðinsfjörð er Hestfjall. Það er flugbratt og skriður í sjó niður og klettarið. Sumstaðar eru þó gróðurtorfur sem sauðfé sækir í. Er oft mjög örðugt að ná því og þurft hefur að skjóta kindur sem komist hafa í bjargarþrot og ekki verið hægt að ná þaðan. Austan í Hestfjalli, skammt norðan Hestskarðs, en upp frá norðvesturhorni Héðinsfjarðarvatns er gildrag allt ofan úr háfjalli nefnt Góðagjá. Þarna er leið yfir fjallið í botn Reyðarárdals, nú Nesdals, vestan við fjallið.

Austan í Hestfjalli, norðarlega, varð hörmulegt flugslys vorið 1947 þegar vél í áætlunarflugi frá Reykjavík til Akureyrar rakst á fjallið í svarta þoku. Slysið varð í svokölluðum Vogatorfum en það er eiginlega eini staðurinn þarna í fjallinu þar sem flugvélarflakið gat stöðvast. Annarsstaðar er víðast hvar þverhnípi, hömrótt með skriðum. Þarna fórust alls 25 manns, fjögurra manna áhöfn og tuttugu og einn farþegi.